تاریخ بلاگ

فروردین

اردیبهشت

خرداد

تیر

مرداد

شهریور

مهر

آبان

آذر

دی

بهمن

اسفند

جدول روزهای سال و مناسبتهای تاریخی

نوشته جدول روزهای سال و مناسبتهای تاریخی ـ امروز در تاریخ اولین بار در تاریخ بلاگ. پدیدار شد.

تاریخ بلاگ

مناسبت‌ها: زندگی و افکار حسن صباح ـ نبرد واترلو ـ مرگ ماکسیم گورکی ـ مرگ علی شریعتی

حسن صباح و فرقه اسماعیلیه: این آموزه را برای پیروان و مریدانش جا انداخته بود که عقل آنها برای کشف و شناخت حقیقت کافی نیست و جز با اطاعت بی‌چون و چرا از خودش به نجات و رستگاری نمی‌رسند. حداقل سه دهه در حوادث زمانه نقش‌آفرینی کرد و یکی از مرموزترین و مخوف‌ترین فرقه‌های مذهبی را در ایران، اگر نه پایه‌گذاری که تقویت و مشهور کرد. از زندگی شخصی حسن صباح چیز زیادی نمی‌دانیم اما گفته‌اند در جوانی، گویا بعد از نجات از یک بیماری مرگبار و بازگشت از یک قدمی مرگ، به سفرهای سخت و طولانی رفت و گوشه و کنار جهان اسلام را از نزدیک به چشم دید. مدتی در مصر زندگی کرد و پس از آن بود که به نمایندگی از خلافت فاطمیان مصر به ایران آمد. نه اولین نماینده فاطمیان در ایران بود و نه حتی تا مدتی مهم‌ترین‌شان، و چند سال اول را زیر سایه نمایندگان قدیمی‌تر ماند. آنان را اسماعیلی می‌خواندند، زیرا باورشان این بود که اسماعیل جانشین مشروع و راستین امام جعفر صادق(ع) است و در واقع امامت موسی کاظم(ع) را رد می‌کردند. به هر رو، حسن مدتی در اصفهان ماند و بعد راهی نواحی کوهستانی شمال ایران شد. قلعه الموت را به حیله و با پرداخت پول از آن خود کرد و آن دژ تسخیرنشدنی را به مرکز قدرت و پایگاه اصلی خودش بدل ساخت. چندی بعد رئیس فرقه اسماعیلیان ایران شد و با بهره‌جویی از مشکلات و کشمکش‌های داخلی سلجوقیان، موضع خودش را در دژ الموت تقویت کرد. مدتی بعد ـ چون از قدرت و استحکام جای پای خود مطمئن بود ـ از اختلافات مصر و مسأله جانشینی خلیفه مُرده فاطمی بهانه‌ای ساخت و راه خود را از راه اربابان قبلی‌اش جدا کرد و عملاً مستقل شد. اما سیاست دشمنی با سلجوقیان را با همان شور و شدت گذشته ادامه داد و بزرگ‌ترین دولت آن روزگار را به دردسر و دشواری انداخت. به تضعیف و بعد هم سرنگونی پادشاهی سلجوقی امید داشت اما انجام چنین کاری از توان او خارج بود. البته سلجوقیان هم نیروی کافی برای جنگ در کوهستان و شرایط سرکوب و حذف حسن و فرقه‌اش را نداشتند و از این‌رو مواجهه میان آنان به تقابلی طولانی و پرپیچ‌وخم (و نیز فصل مهمی از تاریخ کشور ما) تبدیل شد که سال‌ها به درازا کشید و حتی پس از سلجوقیان، برای دولت‌های بعدی که روی کار آمدند به میراث ماند. مردم آزرده از ظلم و دلزده از استبداد سلجوقیان، مدتی با حسن همدلی و همراهی نشان دادند اما زودتر از آنچه انتظار می‌رفت از او هم آزرده و نومید شدند. حسن صباح بهار ۵۰۳ خورشیدی در چنین روزی از دنیا رفت و جایی نزدیک الموت به خاک سپرده شد. خودش را مردی قدیس و پیوستن به فرقه‌اش را تنها راه سعادت می‌دید و دلایل عجیب و پیچیده‌ای هم برای ادعاهایش داشت. هرجا هم که بحث و استدلال کافی و راهگشا به نظر نمی‌رسید از شیوه‌های دیگر، یا به قول زرین‌کوب از ضربه‌های خنجر و ایجاد رعب و وحشت بهره می‌برد. اعضای این فرقه از کشتن مخالفان خودشان ابایی نداشتند و نه فقط به روی مردان دولت و دربار و علمای فرقه‌های دیگر تیغ می‌کشیدند که حتی گاهی به مردم عادی هم آسیب می‌زدند. در دوره‌ای هر قتلی که عامل و انگیزه آن معلوم نبود به حسن صباح و پیروانش ربط داده می‌شد و خود آنها هم ـ که به چنین شهرتی احساس نیاز داشتند ـ کوششی برای رفع اتهام نمی‌کردند.

هجدهم ژوئن سال ۱۸۱۵ ـ نبرد واترلو: ناپلئون بناپارت در بهار سال ۱۸۱۴ بعد از چند ناکامی و شکست، از مقام خود کناره‌گیری کرد و در تغییر تحولات بعدی، قدرت دوباره به خاندان سلطنتی پیش از انقلاب، یعنی بوربون‌ها رسید. دولت جدیدی که بعد از استعفای ناپلئون تشکیل شد به زحمت یک سال دوام یافت و از پس مشکلات فراوانی که با آن مواجه بود برنیامد. خبر نارضایتی‌های فرانسه به ناپلئون رسید و او از جزیره الب که در آن به تبعید زندگی می‌کرد گریخت. به فرانسه برگشت و امپراتوری خود را بار دیگر احیا کرد. اما دشمنان او در اتحادی دیگر به مقابله با وی شتافتند و جایی در خاک بلژیک که واترلو خوانده می‌شد شکستش دادند. ناپلئون که این بار فقط یک قدم تا پیروزی فاصله داشت باز مجبور به استعفا شد و این بار به جایی دورافتاده‌تر، جزیره‌ای به نام سن‌هلن در آب‌های جنوب اقیانوس اطلس فرستاده شد. واترلو آخرین نقش‌آفرینی ناپلئون بناپارت در تاریخ بود و او تا پایان عمر در تبعید ماند.

هجدهم ژوئن سال ۱۹۳۶ ـ مرگ ماکسیم گورکی: وی مارس ۱۸۶۸ در نیژنی روسیه متولد شد و زندگی سخت و پرماجرایی داشت. سی ساله بود که نام وی به عنوان نویسنده‌ای اثرگذار بر سر زبان‌ها افتاد و شهرت و اعتباری برای خود دست و پا کرد. به نویسندگی عشق می‌ورزید و آن را حرفه و کار اصلی خود می‌دانست، اما رسالتی فراتر از خلق یک اثر ادبی صرف برای خودش قائل بود. به مارکسیسم گرایش داشت، و گویا تلاش می‌کرد تا در جایگاه یک روشنفکر صدای فرودستان و رنج‌کشیدگان باشد. شصت و هشت سال زندگی کرد و در این مدت آثار زیادی نوشت که بیشتر آن‌ها به زبان فارسی هم ترجمه شده‌اند و در بازار کتاب ایران موجودند. سال‌های پایانی عمر او به نوشتن رمانی گذشت با عنوان زندگی کلیم سامگین که ناتمام ماند، و گفته‌اند که اگر وی فرصت تکمیل آن را می‌یافت شاید در صدر فهرست آثار شاخص رئالیسم سوسیالیستی جای می‌گرفت.

۲۹ خرداد ۱۳۵۶ ـ مرگ دکتر علی شریعتی: شریعتی سال ۱۳۱۲ در کاهک مزینان از توابع سبزوار در شمال خراسان متولد شد. بعد از فارغ‌التحصیلی از دانشسرای عالی، چند سالی در همان نواحی به معلمی پرداخت و گویا در همین مقطع بود که کتاب ابوذر را از عربی به فارسی ترجمه کرد. کتاب را عبدالحمید جوده السحار نویسنده مصری نوشته بود، شریعتی همراه و هم‌کلام با او از اسلام ساده و بی‌آلایش، که عدالت و فروتنی مهم‌ترین شالوده‌های آن را شکل می‌دهند سخن گفت. بعدها تحصیلات خود را ادامه داد و حتی مدتی هم در پاریس زندگی کرد. چنان که می‌گویند در این مقطع از مباحث روشنفکران مقیم فرانسه که بیشتر حول انقلاب کوبا و الجزایر دور می‌زد تأثیر گرفت و اندیشه‌های خود را انسجام بخشید. سخنان و نوشته‌های فارنتز فانون بیشتر از دیگران ذهن او را درگیر کرد، اما برخی نظرات او را قبول نداشت. آبراهامیان در ایران بین دو انقلاب می‌نویسد: «از دیدگاه فانون، مردم جهان سوم باید برای مبارزه با امپریالیسم غرب، دین خود را کنار بگذارند. اما شریعتی بر این باور بود که مردم جهان سوم نمی‌توانند با امپریالیسم مبارزه کنند مگر اینکه نخست هویت فرهنگی خودشان را که در برخی از کشورها با سنت‌های مذهبی مردم درآمیخته است، بازیابند. آن‌ها پیش از آنکه بتوانند غرب را به مبارزه بخوانند، باید به اصل و پیشینه مذهبی خویش بازگردند». شریعتی سال ۱۳۴۳ به ایران برگشت، چند ماهی زندان و تدریس در دانشگاه برایش ممکن نشد. به مشهد رفت و سال بعد به تهران برگشت. عمده شهرت وی به این مقطع از زندگی در تهران و سخنرانی‌هایی که در حسینیه ارشاد می‌کرد نشأت می‌گیرد. محبوبیت وی بالا گرفت و ساواک نگران از پیامدهای این اثرگذاری «حسینه ارشاد را بست، شریعتی را دستگیر کرد و بیشتر آثار وی را ممنوع ساخت». البته او با وساطت دولت الجزایر از حبس نجات یافت، اما مدتی در خانه‌اش زیر نظر قرار گرفت. اردیبهشت ۱۳۵۶ با کسب مجوز حکومت پهلوی عازم لندن شد و تقریباً یک ماه بعد، ناگهان از دنیا رفت. پزشکی قانونی انگلیس علت مرگ او را حمله شدید قلبی اعلام کرد، اما چه همان زمان و چه بعدها خیلی‌ها اعتقاد داشتند و دارند که حقیقت ماجرا چیز دیگری بوده است.

نوشته حسن صباح و استدلال با خنجر ـ تقویم تاریخ و چهار مناسبت اولین بار در تاریخ بلاگ. پدیدار شد.

تاریخ بلاگ

فرانسیس بیکن نهم آوریل ۱۶۲۶ در شصت و پنج سالگی از دنیا رفت. در وصیت‌نامه‌اش نوشت: «روحم را به خدا، جسمم را به گور، و نامم را به قرن‌های بعد و اقوام جهان تقدیم می‌کنم.»

فرانسیس بیکن در خانواده‌ای از طبقه اشراف انگلیس متولد شد. پدرش از درباریان ملکه الیزابت و مدتی هم مُهردار سلطنتی بود. از این‌رو از فرصت و فراغت تحصیل، آن‌هم در بهترین و بالاترین سطح برخوردار شد و در سال‌های نوجوانی، حدود سه سال در کمبریج درس خواند. گویا در همان دوره بود که شاید نه از خود ارسطو، که از پیروی چشم‌بسته اهالی علم از او متنفر شد. پیش از آنکه نوجوانی را تمام کند، پدرش از دنیا رفت و دشواری‌های زندگی از راه رسید. به چند نفر از دوستان خانوادگی نامه نوشت و به امید یافتن شغلی کم‌زحمت از آنان کمک خواست. اما از کمک، حداقل به آن شکلی که خودش انتظار داشت خبری نشد. ناچار شد روی پای خودش بایستد. نه در علم، که در سیاست رو به جلو قدم برداشت و چند سال بعد نماینده مجلس شد. سخنران توانایی بود و همیشه آنقدر غنی و پرمغز حرف می‌زد که می‌گفتند: «اگر مستمع‌ای در اثنای سخن او سرفه می‌کرد یا رو به طرف دیگر برمی‌گرداند، از نکته‌ای و فایده‌ای محروم می‌ماند.» بعدها مقام و منصب‌های دیگری را هم تجربه کرد و خودش را تا بالاترین سطح سیاست‌ورزی در کشورش بالا کشید. اما دلبستگی‌اش به علم و تحقیق همیشه پایدار ماند. می‌گفت: «من برای خدمت به بشر متولد شده‌ام» و خودش هیچ کاری را بهتر و موثرتر از بهبود زندگی انسان از طریق توسعه دانش نمی‌دانست. از تقلید کورکورانه از دانشمندان گذشته بیزار بود و دیگران را هم به بازبینی و بازاندیشی درباره گذشته تشویق می‌کرد. مانند دکارت به همه باورهای به جای مانده از گذشته ـ به جز باورهای دینی ـ شک کرد و میراث قُدما و سنت اندیشه‌ورزی متکی به نوشته‌های ارسطو را با برچسب «بی‌اعتباری» کنار گذاشت. به این نتیجه رسیده بود که پژوهش‌های متکی به اصول قطعی، به مسیر نادرست می‌روند و حقیقت نه در آغاز کار تحقیق، که در پایان آن از نتایج آزمون‌های پیاپی به دست می‌آید. به قول رابرت پالمر: «اندرز بیکن آن بود که تمامی افراد باید کلیه آرا و عقاید کهن را به کناری بنهند، خود را از قید حب و بغض‌های بی‌جا و مفاهیمی که قبلاً در ذهن داشته‌اند برهانند، با دیدگانی تازه به جهان بنگرند.» می‌گفت و باور داشت که «دانایی، توانایی است» و در کتاب آتلانتیس نو از آرمانشهری سخن گفت که محصول توسعه دانش تجربی باشد؛ شهری که در آن به جای افراد، حکمت و دانش بر جامعه حکومت می‌کند و طبیعت رام و مطیع انسان است. اثری که فرانسیس بیکن در تاریخ علم گذاشت این بود که ذهن اروپایی‌ها را برای پذیرش آرای جدید و حرف‌های بی‌سابقه آماده‌تر کرد و با تردیدافکنی‌های جدی درباره اصول به ظاهر قطعی باقی‌مانده از گذشته، شرایط بهتری برای رواج روش‌های دیگر تفکر و تحقیق مهیا ساخت. البته دغدغه‌های فراوان زندگی سیاسی، خود او را از آشنایی درست با دستاوردهای علمی آن روزگار محروم کرده بود و حتی بسیاری از دانشمندان بزرگ و کتاب‌های مهم زمانه‌اش را نمی‌شناخت. عادت‌های بدی هم مثل ولخرجی و اسراف داشت، اما واقعاً یکی از خردمندترین و عمیق‌ترین مردان آن قرن بود. نقطه سیاهی در زندگی‌اش وجود داشت و آن این بود که به دوستی که بسیار مدیونش بود پشت و حتی خیانت کرد و بعد هم سقوط و تباهی این دوست قدیمی را به تماشا نشست. از این‌رو، عده‌ای از جمله پاپ، بیکن را «خردمندترین و پست‌ترین افراد بشر» می‌شناختند. نهم آوریل ۱۶۲۶ در شصت و پنج سالگی از دنیا رفت. در وصیت‌نامه‌اش نوشت: «روحم را به خدا، جسمم را به گور، و نامم را به قرن‌های بعد و اقوام جهان تقدیم می‌کنم.»

نوشته فرانسیس بیکن می‌گفت: دانایی، توانایی است! ـ تقویم تاریخ اولین بار در تاریخ بلاگ. پدیدار شد.

تاریخ بلاگ

مارتین لوتر کینگ: «شاید باید بپذیریم که زمان خشونت فرارسیده و احتمالاً باید کنار بکشیم و بگذاریم که خشونت کار خودش را بکند. ملت به صدای ما گوش نمی‌دهد. شاید به صدای خشونت اعتنا کند».

«من با تمام توانم هنوز درباره عدم خشونت موعظه می‌کنم اما نگرانم که گوش شنوایی برای آن پیدا نشود». مارتین لوتر کینگ اواخر سال ۱۹۶۷ واقعاً درباره آینده جنبش مدنی خودش آن را رهبری می‌کرد نگران بود. حتی می‌گویند از اوایل سال ۱۹۶۸ نشانه‌های ناامیدی و افسردگی در او دیده می‌شد. گویا در خلوت به یکی از سران جنبش گفته بود: «شاید باید بپذیریم که زمان خشونت فرارسیده و احتمالاً باید کنار بکشیم و بگذاریم که خشونت کار خودش را بکند. ملت به صدای ما گوش نمی‌دهد. شاید به صدای خشونت اعتنا کند». به این باور رسیده بود که جامعه‌اش بیمار است و با حرف و موعظه درمان نمی‌شود. به قول مارک کورلانسکی: «سخن‌رانی‌هایش به صورت حادی بر مسأله مرگ متمرکز شده بود. خودش را با موسی مقایسه می‌کرد که مردمش را از یوغ بردگی آزاد کرد ولی در قله کوهی در اردن و در حسرت سرزمین موعود درگذشت». دیگر تسلطی بر جنبش نداشت و رسانه‌ها هم مثل قبل با او همراهی و همدلی نشان نمی‌دادند. به ویژه بعد از تظاهرات ۲۸ مارس ممفیس که کار به درگیری با پلیس و خشونت بی‌مهار کشید و به مغازه‌های شهروندان عادی خسارت زیادی وارد شد.

فشار اف‌بی‌آی هم شدت گرفته بود. آن‌ها ابتدا تلاش می‌کردند و امیدوار بودند چیزی پیدا کنند تا گواهی بر گرایش‌های کمونیستی مارتین لوتر کینگ باشد. اما نتوانستند. کینگ به کمونیسم گرایش نداشت و حواسش به این چیزها جمع بود. پس مأموران حربه دیگری به کار گرفتند. از آن پس خبرهایی از زندگی شخصی «کشیش کینگ» درز می‌کرد که به واسطه برخی خبرچین‌ها و مامورهای رسمی اف‌بی‌آی به رسانه‌های گزینش شده می‌رسید. هرچند حتی اغلب همین رسانه‌ها هم مطلبی در این زمینه‌ها چاپ نمی‌کردند و شأن و اعتبار حرفه‌ای خودشان را به حراج نمی‌گذاشتند. در آن سال‌ها انتشار چنین مطالبی، کاری غیراصولی محسوب می‌شد. پس اف‌بی‌آی، برخی مدارک را مستقیم برای زن کینگ فرستاد که در واقع هشداری به خود وی بود: «سرش به زندگی خودش گرم باشد». کورلانسکی می‌نویسد: «تنها چیزی که اف‌بی‌آی صرفاً به عنوان مدرک قطعی رو کرد این بود که کشیش مارتین لوتر کینگ جونیور روابط جنسی دائمی با فهرست بلندبالایی از زنان داشته است. دستیاران نزدیک وی هر از چند گاهی به او هشدار می‌دادند که ممکن است جنبش حقوق مدنی به واسطه درز چنین اخباری آسیب ببیند. کینگ یک بار گفته بود: “ارتباط جنسی راهی برای کاهش اضطراب است.” تنها تعداد محدودی از افراد درون جنبش می‌توانستند از او انتقاد کنند چون که بیش‌تر آن‌ها هر از چند گاهی خودشان نیز درگیر چنین مسائلی می‌شدند. مایکل هرینگتون از فعالان سیاسی گفته که “همه خودشان یک جورایی این کاره بودند.” کینگ بیش‌تر این کار را می‌کرد ـ نه اینکه او به دنبال زنان راه بیفتد: این زنان بودند که هرجا او می‌رفت به دنبالش بودند».

کینگ خودش را منجی و صاحب رسالت می‌پنداشت: «از زمانی که من درگیر شدم و مردم از مشارکت خود به وجد آمدند به این نتیجه رسیدم که انتخاب کردن از اختیار من خارج شده است. مردم از تو انتظار دارند که رهبری‌شان را به دست بگیری». اما این «مردم» دیگر مثل قبل برایش هورا نمی‌کشیدند و از خطابه‌هایش به وجد نمی‌آمدند. اعتبارش روز به روز کمتر می‌شد تا اینکه ماجرای هتل لورین ممفیس پیش آمد و او را به خاطره‌ای مهم و فراموش‌نشدنی برای بسیاری از امریکایی‌ها تبدیل کرد. چهارم آوریل ۱۹۶۸ آنجا مشغول استراحت بود و گویا روی متن یکی از سخنرانی‌های آتی‌اش کار می‌کرد که به قتل رسید؛ به دست سفیدپوست فراری از زندان به نام جیمز ارل رای که به نژادپرستی هم شناخته می‌شد. خبر مثل بمب صدا کرد. حداقل ۱۲۰ شهر به خشونت کشیده شد و در ۴۰ شهر هم شورش‌های فراگیر شکل گرفت. در این ناآرامی‌ها عده زیادی جان باختند.

پی‌نوشت: منبع اصلی این یادداشت، کتاب «۱۹۶۸» نوشته مارک کورلانسکی است.

تقویم تاریخ: قتل مارتین لوتر کینگ ـ چهارم آوریل ۱۹۶۸

قتل مارتین لوتر کینگ ـ پیوند به بیرون:

روز مارتین لوترکینگ

نوشته قتل مارتین لوتر کینگ در ممفیس ـ از ناامیدی‌های شخصی تا توطئه‌های اف‌بی‌آی اولین بار در تاریخ بلاگ. پدیدار شد.

تاریخ بلاگ

شاه عباس در مقاطعی از دوره پادشاهی خود تلاش می‌کرد تا ضمن تقویت روابط با دولت‌های اروپایی، آنان را به اتحادی نظامی ضد امپراتوری عثمانی و نیز پرتغالی‌ها بکشاند. اما جز امضای برخی معاهدات تجاری، دستاورد چندانی از این کوشش‌ها حاصل نشد. سفارت موسی بیگ به هلند نیز یکی از این تلاش‌های ناموفق بود.

سال ۱۶۲۵ میلادی، در بحبوحه درگیری نظامی میان ایران و عثمانی، شاه عباس سفیرانی به اروپا فرستاد. نوشته‌اند که هر سفیر را هیئتی دوازده نفره همراهی می‌کرد که بیشترشان بازرگان بودند و به جز بازاریابی برای فروش ابریشم‌های کارگاه‌های سلطنتی، فرصت‌های تجاری در کشور مقصد را هم جستجو می‌کردند. سفیری که به هلند رفت موسی بیگ نام داشت. موسی بیگ سال ۱۶۲۶ در چنین روزی (۲۶ مارس) در مجلس طبقاتی هلند حضور یافت و پیامی را که شاه عباس برای شاه این کشور فرستاده بود خواند. شاه عباس از ضرورت دوستی میان دو کشور، و از منافع فراوان تجارت دو جانبه نوشته بود. وعده داده بود هلندی ها می‌توانند آزادانه در ایران داد و ستد کنند و با هر خواسته‌ای که داشته باشند نیز موافقت خواهد شد. اما شاه ایران شرایطی هم داشت: اینکه هلندی‌ها روابط‌شان را با عثمانی‌ها کم کنند، با اتحاد نظامی ضد پرتغال همراه شوند، و کشتی‌هایی را هم برای صدور کالاهای ایرانی به اروپا اختصاص دهند. هلندی‌ها هر سه شرط را رد کردند. نه تمایلی به قطع رابطه با دولت عثمانی و چشم‌پوشی از سود حاصل از تجارت با بازرگانان ترک و عرب داشتند و نه ضرورت و انگیزه‌ای در حضور در اتحاد نظامی برای جنگ با پرتغالی‌ها می‌دیدند. البته عیب و ایرادهای شخصی موسی بیگ هم کار را خراب و موانع را از چیزی که بود بیشتر کرد. به نوشته دیوید بلو در کتاب شاه عباس، موسی بیگ «بسیار می‌نوشید، زنان را اغوا می‌کرد و همه را به باد دشنام می‌گرفت، با دیگر اعضای هیئت و کمپانی هند شرقی جلو چشم همه نزاع می‌کرد.» خلاصه اینکه از سفارت او چیزی عاید ایران نشد، جز درک این واقعیت مهم که نمی‌شود به دولت‌های اروپای چشم امید بست و روی کمک آنان حساب کرد. سفارت بی‌نتیجه موسی بیگ تا بهار ۱۶۲۷ طول کشید و سرانجام او سوار بر یک کشتی هلندی به ایران برگشت.

نوشته سفارت موسی بیگ در هلند و واقعیت مهمی که از بیهوده‌کوشی‌های او آشکار شد اولین بار در تاریخ بلاگ. پدیدار شد.

تاریخ بلاگ

“قطعاً باید تاوان سلطنت رضاشاهی را می‌دادیم و دادیم.” ـ هاشم آقاجری

روزنامه اعتماد در سالنامه‌ای که پایان سال ۱۳۹۸ تدوین و منتشر کرد، گفت‌وگویی هم داشت با دکتر هاشم آقاجری (مدرس تاریخ دانشگاه تربیت مدرس) که این عنوان روی آن دیده می‌شد: حکایت صد سال وکالت و ولایت. لابه‌لای مباحث متفاوتی که در این گفت‌وگو به میان آمد ـ و هرکدام از این مباحث حاوی نکات جالبی هم بود ـ از رضاشاه و استبداد سلطنتی حاکم بر کشور در دو دهه نخست قرن چهاردهم نیز صحبت شد. آقاجری در پاسخ به این پرسش که «چرا معتقدید استبداد رضاشاهی از استبدادی که ایران در طول تاریخ تجربه کرده بود، شدیدتر بود؟» گفت: «به گمان من استبداد رضاشاهای یک استبداد مدرن است و اصلاً قابل مقایسه با استبداد شاه عباس و ناصرالدین شاه نیست. استبداد سنتی برخلاف تصور برخی استبداد گسترده در سطح و عمیق در عمق نبود. نه امکانات چنین گستردگی و عمقی را داشت و نه ساختار جامعه چنین اجازه‌ای می‌داد. ساختار جامعه سنتی ایران، ساختاری ایلی با پدیده‌های محلی همچون پدیده ایل بود. شاه مرکزنشین نمی‌توانست در ایلات نفوذ کند. ایلات و قبایل نفوذ داشتند. خان‌ها، زمین‌دارها، مراکز دورافتاده و صعب‌العبور امکان نفوذ استبداد را در گستره جامعه نمی‌داد. جامعه ایران، یک جامعه شبکه‌ای بود که در آن هویت‌های مستقل، فرقه‌ها و مذاهب در مقابل نفوذ استبداد قدرت داشتند. خود روحانیون و فقها نهاد قدرتمندی بود که شاه حریف آن‌ها نمی‌شد و باید ملاحظه آن‌ها را می‌کرد. در برخی دوره‌ها آنقدر قدرتمند بودند که شاه نیازمند حمایت و مشروعیت‌بخشی آن‌ها بود مثل زمان جنگ‌های ایران و روس که فتحعلی‌شاه برای شرکت مردم در جنگ به فتوای علما در مودر جهاد نیازمند شد. در گذشته باتوجه به امکانات و وضعیت راه‌ها دسترسی به بسیاری از مناطق صعب‌العبور و کوهستانی میسر نبود. اسماعیلیه بیش از صد سال، صدوپنجاه سال در قلعه‌ها حکومت می‌کردند چون تصرف قلعه‌ها توسط حکومت با امکانات آن روز ممکن نبود و هر دو جبهه امکانات نظامی یکسانی داشتند. اما استبداد رضاشاهی از هر جهت یک استبداد گسترده و عمیق بود. در دوره رضاشاه سپهدار امیراحمدی قبایل لر و بویراحمد را از آسمان و با سلاح‌های مدرن قتل‌عام کرد و به جلاد لرستان معروف شد. راه‌ها، اسلحه و تکنولوژی مدرن، بروکراسی مدرن، تحول در ساختار اداری، مالیاتی، آموزشی و … زمینه‌ساز یک استبداد مطلقه مدرن بود». آقاجری در ادامه حرف‌هایش اضافه کرد: «استبداد مطلقه مردن در ایران جنبه‌های سخت‌افزاری مشروطیت را محقق ولی جنبه‌های نرم‌افزاری آن را کاملاً دفن کرد. حال آنکه جنبه‌های نرم‌افزاری اهمیت بیشتری داشت؛ فرد آزاد و مستقل، ملت حاکم و حاکمیت ملی، حکومت قانون، تفکیک قوای واقعی، آشتی مدرنیته و مدرنیزاسیون با فرهنگ، دین و سنت‌ها به گونه‌ای که دوگانگی ایجاد نشود. کای که علمای مشروطه، خراسانی و نایینی کردند و کار بزرگی بود. ولی در دوره رضاشاهی میان قدیم و جدید، سنت و مدرن تضاد ایجاد شد و این تضاد به شکل‌گیری یک نیروی سنت‌گرا و بنیادگرا در ایران کمک کرد. به گمان من، برخلاف آنچه در ظاهر به نظر می‌رسد استبداد رضاشاهی روند توسعه ایران را هم دچار اختلال و حتی تاخیر کرد. در آغاز مشروطه علما با ساختن مدارس جدید زمینه را برای تعلیم و تربیت فرزندان به ویژه دختران خانواده‌های مذهبی فراهم کردند. اما این پدیده با سیاستی که رضاشاه و به‌خصوص منورالفکرانی که پیرامون او بودند، در پیش گرفتند به مسیر دیگری رفت. جامعه سنتی در لاک دفاعی فرو رفته و عقب‌نشینی کرد. دختران از ترس بی‌حجابی و با خواست خانواده‌ها و پدران‌شان خانه‌نشین شدند. تنها قشر بسیار کوچکی از نخبگان در دستگاه اداری، نظامیان و دربار همراه آن سیاست‌ها شدند. جامعه عقب‌نشینی کرد و نیمی از جامعه ایران وارد این پروسه نشد. این سیاست‌ها به لحاظ تاریخی نیز یک انرژی ضدمدرن ایجاد و ذخیره کرد که در دهه‌های بعد خود را نمایان کرد. اصولگرایی و تصلب که ما در دهه‌های گذشته تا امروز در ایران شاهد آن هستیم قطعا واکنشی به سیاست‌های رضاشاهی است».

نوشته آقاجری در گفت‌وگو با روزنامه اعتماد از تاریخ معاصر گفت اولین بار در تاریخ بلاگ. پدیدار شد.

تاریخ بلاگ

خیام در نوروزنامه می‌نویسد که نوروز، عیدی بسیار کهن در میان ایرانیان است و قدمت آن به سال‌های پادشاهی جمشید می‌رسد. می‌نویسد این جمشید بود که روز تغییر سال قدیم به جدید را شناخت و «آن روز را نوروز نام نهاد و جشن و آیین آورد.» حتی زمانی که وی تکبر ورزید، از حقیقت و راستی فاصله گرفت و قلبش را به روی دیوها گشود و درنهایت کشور را به دشمنش ضحاک واگذار کرد، سنت نیکویی که ایجاد کرده بود پایدار ماند. فرمانروایان بعد از او هم این روز خاص را گرامی داشتند و مردم نیز به میل، آنان را همراهی کردند. از آن پس بود که روز تغییر سال به مناسبتی مهم در تقویم ایرانیان تبدیل شد و نسل پشت نسل میان‌شان باقی ماند و قرن‌ها دوام یافت. خیام می‌نویسد بعدها ایرانیان حوادث زیادی، مثل حمله اسکندر و دوران چندپارگی کشورشان را از سر گذراندند و حتی در مقاطعی، از دقت در محاسبه روزها و ماه‌ها غفلت کردند، اما آیین نوروز را، ولو در روزی غیر از روز دقیق و درست آن پاس داشتند. شاهان ساسانی که به قدرت رسیدند و ایران ازهم گسسته را بار دیگر متحد کردند، بیشتر از اشکانیان برای برپایی و رونق رویه‌ها و سنت‌های قدیمی، مثل نوروز کوشیدند. در دوره اسلامی هم شماری از خلفا و امیران به نوروز توجه داشتند و آن را مهم می‌دیدند، اما میان محاسبات‌شان در تعیین روز نخست سال تفاوت‌ها و اختلاف‌ها و گاهی هم خطاهایی وجود داشت؛ تا اینکه در دوره ما تقویمی درست و دقیق تنظیم شد و نوروز بار دیگر به آغاز فروردین برگشت. خیام نه مستقیم که از زبان حکیمان دیگر به دولت‌ها و فرمانروایان توصیه می‌کرد برای دوام و رونق نوروز تلاش کنند. زیرا هم نشانه‌ای از نو شدن و تازگی و شروع دوباره است و شادی و امید مردم را بیشتر می‌کند، هم آیین کهن و اصیلی است که گرامی داشتن آن به زندگی خیر و برکت می‌دهد، و هم اینکه مبنای دقیقی برای تنظیم تاریخ و تقویم و ثبت حوادث است. نوروزنامه خیام، اثری مختصر و بسیار جالب و کلیت آن هنوز هم معتبر است، اما خالی از اشتباه نیست. مهرداد بهار می‌گفت نوروز نه یک آیین ایرانی به آن معنی رایج و مصطلح، که سنتی بسیار قدیمی متعلق به همه مردم آسیای غربی بود. سابقه آن به سال‌ها قبل از دوره موسوم به مهاجرت آریایی‌ها به فلات ایران برمی‌گردد. آنقدر قدیمی است که ریشه‌های آن در عمیق تاریکی‌های دانش تاریخ فرومی‌رود و هر آنچه درباره قدمت این عید گفته‌اند و می‌گویند گمانه‌زنی و حدس و احتمال است. اما تقریباً قطعی و معلوم است که هخامنشیان، نوروز را جشن می‌گرفتند و به همین مناسبت ـ در آن ویرانه‌ای که امروزه تخت جمشید خوانده می‌شود و زمانی مجموعه‌ای از کاخ‌های زیبا و باشکوه بود ـ مراسم شلوغ و مفصلی، با حضور نمایندگانی از همه اقوام و ملل تابع خودشان برگزار می‌کردند. اما نوروز را به جمشید نسبت دادند و در فهرست کارهای او نوشتند، زیرا او فراتر از فرجام حزن‌انگیز و تلخی که برایش رقم خورد، محبوب‌ترین چهره پیش از اسلام بود. نه در میان شاهان کسی حریف و هماورد او شناخته می‌شد و نه محبوبیت بلندآوازه‌ترین پهلوانان به پای محبوبیت او می‌رسید. به همین سبب هم بود که بسیاری از چیزهای کهنی را که نمی‌دانستند ریشه و منشأ آن واقعاً کجاست، به جمشید منسوب می‌کردند.

نوشته نوروز و قدمت این آیین کهن ـ از جمشید تا خیام اولین بار در تاریخ بلاگ. پدیدار شد.

تاریخ بلاگ

“برای مردانی که به سوی توحش سوق داده شده بودند، این وظیفه‌ای عادی بود که به نیابت از سوی مافوق‌های جنایتکارشان، کشوری دور دست را ویران کنند.”

شانزدهم مارس سال ۱۹۶۸ یک جوخه از سربازان امریکایی، روستایی به نام مای لای (واقع در سواحل شمال ویتنام) را به خاک و خون کشید. در این جنایت عجیب و جنون‌آمیز، حداقل ۵۰۰ غیرنظامی قتل‌عام شدند. جان پیلچر در روایت این ماجرای تکان‌دهنده می‌نویسد: «کمی پیش از ساعت ۸ صبح روز شانزدهم مارس سال ۱۹۶۸، گروهان c از گردان اول پیاده‌نظام بیستم، از تیپ یازدهم لشگر آمریکال ارتش ایالات متحده آمریکا، در یک عملیات پیگرد و نابودی، وارد دهکده مای لای شد. اما تقریباً هر موجود زنده‌ای که این گروهان به آن برخورد تا ظهر، جان باخته بود؛ حدود پانصد زن، کودک، و مرد سالخورده، به گونه‌ای حساب‌شده و روشمند، به قتل رسیدند». یکی از شاهدان این صحنه از آن پس تلاش زیادی کرد تا توجه نشریات جریان اصلی و رسانه‌های معتبر و مشهور کشورش را به آنچه دیده بود جلب کند، اما ماجرا را نه هیچ یک از ۶۰۰ گزارشگر رسمی مستقر در ویتنام، که گزارشگر مستقل جوانی به نام سیمور هرش افشا کرد. هرش در گزارش مفصلی که درباره این کشتار نوشت کوشید تا «اطمینان یابد که خواننده درک می‌کند که در این ماجرا هیچ چیزی استثنایی و نابهنجار نبوده است؛ بلکه برای مردانی که به سوی توحش سوق داده شده بودند، این وظیفه‌ای عادی بود که به نیابت از سوی مافوق‌های جنایتکارشان، کشوری دور دست را ویران کنند». گزارش وی با این جملات آغاز می‌شود: «هیچ کس شاهد تمام ماجرا نبود» و سایرین هم «خیلی بیشتر از آن دیدند که بخواهند به یاد بیاورند». هرش بعدها گزارش‌های افشاگرانه دیگری هم نوشت و منتشر کرد که افتضاح و رسوایی واترگیت (دهه ۱۹۷۰)، نقش سازمان سیا در کودتای شیلی (سال ۱۹۷۳)، و شکنجه در عراق به دست نظامیان امریکایی (سال ۲۰۰۴) سه نمونه از برجسته‌ترین و جنجالی‌ترین این گزارش‌ها محسوب می‌شوند. می‌گویند که هرش «همانی است که یک روزنامه‌نگار کاوشگر باید باشد: فردی از بیرون که می‌داند چطور باید به درون نقب بزند؛ کسی که از منابع خبری‌اش حمایت می‌کند؛ و دشمنی دشمنانش را مایه مباهات خود می‌داند».

پی‌نوشت: همه نقل قول‌های این متن از کتاب «به من دروغ نگو!» (نشر اختران) بود.

My Lai Massacre

نوشته کشتار مای لای در جنگ ویتنام ـ هیچ کس شاهد تمام ماجرا نبود اولین بار در تاریخ بلاگ. پدیدار شد.

تاریخ بلاگ

مسأله آزادی یا ممنوعیت سقط جنین، در بسیاری از جوامع به معضلی جدی و پیچیده تبدیل شده است. کسانی که مدافع آزادی اجرای عمل سقط جنین‌اند می‌گویند این تصمیمی است شخصی درباره آینده زندگی یک زن، و فقط و فقط به میل و اراده خودش بستگی دارد. حتی از این هم فراتر می‌روند و می‌گویند این حق، یکی از حقوق اولیه هر زنی است. اما مخالفان این کار را کشتن یک انسان و قتل عمدی و آشکار می‌دانند. از نظر آنان، کسی بدون دلایل پزشکی (مثل مشکلات جنین یا خطر جانی برای مادر) حق انجام چنین کاری را ندارد، و اگر نمی‌خواهد بچه‌دار شود بهتر است از روش‌های پیشگیری استفاده کند. در امریکا، که کشوری است با انواع و اقسام بحران‌های اجتماعی و مسائل حل‌نشده، موضوع گاهی به خشونت‌های اجتماعی هم کشیده می‌شود. مثلاً دهم مارس سال ۱۹۹۳ گروهی از معترضان به آزادی سقط جنین، دکتر دیوید گان را که مشهور بود تا آن زمان در فلوریدا و آلاباما چندین عمل این‌چنینی انجام داده است کشتند. آن‌ها دکتر را در پارکینگ کلینیک درمانی زنان پنساکولا که شهری است در فلوریدا محاصره کردند، در حالی که فریاد می‌زدند: «نوزادان بیشتری را نکش!» از خودرویی که در آن نشسته بود بیرونش کشیدند و یکی از آنان به نام مایکل گریفین سه گلوله به او شلیک کرد. قاتل بی‌درنگ بازداشت شد. سازمان‌دهندگان این تظاهرات، حتی زیر فشار برخی رسانه‌ها حاضر نشدند گریفین را محکوم و نکوهش کنند. گفتند: «مرگ دکتر گان واقعا باعث تأسف است، درست مثل مرگ ده‌ها نوزادی که به دست او به قتل رسیدند». البته فارغ از اینکه چه قضاوتی درباره دکتر گان داشته باشیم، گروهی که گریفین به آن تعلق داشت فقط یک گروه ساده معترض به سقط جنین نبود. آن‌ها از اوایل دهه ۱۹۹۰ به بهانه مخالفت با آزادی سقط جنین، آشوب‌ها و جرایم زیادی را مرتکب شده بودند: از تهدید به مرگ عده‌ای دکتر و پرستار گرفته تا تخریب سازه‌های شهری و آتش زدن سطل‌های زباله. گریفین با قتل دکتر گان، مشهور شد و حتی در میان افراطی‌ترین مخالفان آزادی سقط جنین لقب «بزرگ‌ترین قهرمان زمانه» را گرفت. جالب‌تر اینکه یکی از آرام‌ترین و محترم‌ترین اعضای گروه معترضان را به برنامه تلویزیونی گفتگومحور فیل داناهو بردند و درباره این قتل با وی به بحث نشستند. او در آن برنامه، در حضور بینندگان پذیرفت که گریفین مرتکب قتل عمدی شده و مجرم است، اما این را هم اضافه و بر آن تأکید کرد که این قتل، «قتلی موجه» بوده است. اما پلیس و مقامات با این نگاه موافق نبودند، و هرچند خودشان نیز عموماً در دسته مخالفان آزادی سقط جنین جای می‌گرفتند، تدابیری برای جلوگیری از تکرار چنین جرایمی اتخاذ کردند.

نوشته سقط جنین و نگاهی به یک ماجرای تاریخی؛ قتل دکتر گان اولین بار در تاریخ بلاگ. پدیدار شد.

تاریخ بلاگ

یک: سه روز از فوت دکتر محمد مصدق می‌گذشت که گاستون فورنیه، در مقاله‌ای نسبتاً طولانی برای روزنامه لوموند از او و دوره نخست‌وزیری‌اش نوشت. این مقاله با عنوان «مردی که نفت ایران را ملی کرد؛ محمد مصدق در تهران از دنیا رفت» روز هفتم مارس ۱۹۶۷ منتشر شد. فورنیه نوشت تفاوت میان مصدق و نخست‌وزیر پیش از او، یعنی رزم‌آرا در این بود که می‌گفت مالکیت نفت ایران باید از آن ایرانی‌ها باشد و هر تصمیمی که درباره نفت ایران گرفته می‌شود باید داخل ایران گرفته شود. اما رزم‌آرا و حتی خود محمدرضاشاه چندان درگیر مسأله حق مالکیت نفت نبودند و به همین اندازه راضی می‌شدند که «پورسانت» بیشتری از انگلیسی‌ها بگیرند. «مصدق اعتقاد داشت اگر پول بو ندارد، بوی نفت زیان‌بخش است و هر ملتی که پای شرکت‌های خارجی را به خانه خود بگشاید گردن به یوغ استعمار نهاده است. مصدق به چشم می‌دید که شرکت نفت انگلیس و ایران به حقیقت در مملکت حکومت می‌کند. اوست که دولت‌ها را می‌آورد و می‌برد و با افشاندن تخم فساد، دادگستری و پلیس و ارتش ایران را عملاً در دست دارد و هم اوست که ملت را در جهل و بی‌سوادی و تیره‌بختی نگه می‌دارد.» اما آقای نخست‌وزیر انگشت در لانه زنبور کرده بود و از این‌رو «محافل نفتی بین‌المللی متفقاً تصمیم گرفتند که ایران را از لحاظ اقتصادی در تنگنا قرار دهند.» امریکایی‌ها در این دعوا، با تظاهر به بی‌طرفی، پشت انگلیسی‌ها ایستادند و ضد مصدق توطئه کردند. «شرکت‌های  بزرگ نفتی امریکا نمی‌توانستند روش مصدق را که سرمشق بدی برای سایر کشورهای تولیدکننده نفت در خاورمیانه می‌شد تحمل کنند.»

دو: روزنامه لوموند اوایل زمستان ۱۹۴۴ گویا به خواست شارل دوگل تأسیس شد و از همان بدو انتشار، در میان مهم‌ترین روزنامه‌های فرانسه جای گرفت. سیاست اصلی این روزنامه نقد و بررسی حوادث فرانسه و گوشه و کنار جهان و ابراز عقیده صریح و مستقیم درباره مسائل مختلف بود و هنوز هم سردبیر و دبیران آن همین خط‌مشی را دنبال می‌کنند. از این‌رو از همان زمان این نقد به لوموند وارد بود که مرز بین خبر و تحلیل را رعایت نمی‌کند و واقعیت‌ها را در چارچوب سلیقه گردانندگان آن بازتاب می‌دهد (کدام نشریه یا رسانه این کار را نمی‌کند؟). لوموند در این هفت هشت دهه، فراز و نشیب‌های زیادی را تجربه کرده است که چندان ارتباطی به بحث ما ندارد. آنچه گفتنی است این است که لوموند تقریباً همیشه به محمدرضاشاه معترض بود و هر از چندی یادداشت‌ها و گزارش‌هایی از ایران، در نقد و نکوهش نظام پهلوی و روش‌های قرون وسطایی آن در حکومت بر ایران منتشر می‌کرد. حتی مقاطعی که برخی نشریات دیگر، لحن خودشان را ملایم‌تر می‌کردند لوموند یک‌تنه به انتشار نوشته‌های انتقادی و افشای معایب و زشتی‌های رژیم محمدرضاشاه ادامه می‌داد. زمانی اوریانا فالاچی در مصاحبه با محمدرضاشاه به او گفته بود «بسیاری از مردم شما را دیکتاتور می‌دانند» و محمدرضاشاه هم پاسخ داده بود: «این چیزی است که لوموند می‌نویسد. اما چه اهمیتی دارد؟ من برای ملتم کار می‌کنم نه برای لوموند.» پاسخی که به خوبی، خشم و آزردگی پاسخ‌دهنده از روزنامه لوموند را نشان می‌دهد.

نوشته لوموند و مرگ مصدق؛ «مردی که نفت ایران را ملی کرد» اولین بار در تاریخ بلاگ. پدیدار شد.